Plan podróży: Burgundia – Autun

Sąd Ostateczny w Beaune od Sądu Ostatecznego w Autun dzieli niecałe 50 kilometrów i 300 lat historii. Jest to oczywiście podróż wstecz, bo katedra św. Łazarza w Autun reprezentuje XII-wieczny styl romański. Jej budowę rozpoczęto około roku 1120 i zakończono w roku 1146, kiedy dokonano przeniesienia do nowego kościoła relikwii św. Łazarza. Późniejszy jest zachodni portyk, XIII-wieczne łęki przyporowe oraz wieże i kaplice boczne, podchodzące z XV i XVI stulecia. Budowla jest typowa dla architektury kluniackiej. Siedmioprzęsłowej nawie głównej towarzyszą pojedyncze nawy boczne zakończone absydami. Prezbiterium otacza ambit. Ostrołuki i sklepienia krzyżowo-żebrowe naw bocznych są typowe dla gotyku, ale całość nawy głównej, transeptu i prezbiterium spina nieco zaostrzone sklepienie kolebkowe.

Portal Sądu Ostatecznego w Autun (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File: Autun_Tympanon-cathedral-judgment-day.jpg)

Oprócz wspomnianego portalu fasady zachodniej z Sądem Ostatecznym na tympanonie autorstwa Gisleberta oraz portalu północnej części transeptu rzeźbę romańską w kościele reprezentują kapitele filarów oraz relikwiarz św. Łazarza. Z Alzacją łączy Autun postać miejscowego biskupa z VII wieku Leodegara, który zginął śmiercią męczeńską z poduszczenia merowińskiego władcy Teoderyka III. Dzieje Autun, dawnego Augustodunum, sięgają jednak czasów rzymskich, czego śladami są pozostałości antycznego teatru, dwie dawne bramy miejskie oraz resztki świątyni Janusa i dawnych umocnień. Świadectwem miejskiej roli w czasach rzymskich jest również długa, bo rozpoczynająca się w 2 połowie III wieku, historia biskupstwa w Autun.

Katedra św. Łazarza w Autun (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cath%C3%A9drale_Autun_02.JPG)

Pierwszym biskupem miasta był męczennik św. Amator, zaś pierwszym znanym miejscowym męczennikiem był św. Symforian, żyjący prawdopodobnie w okresie panowania cesarza Marka Aureliusza (2 poł. II w.) Jego patronat otrzymał pierwszy klasztor w mieście, założony w połowie V wieku przez biskupa Eufroniusza. W roku 725 miasto było świadkiem epokowego wydarzenia – wyznaczającego na kolejne 1250 lat punkt szczytowy muzułmańskiej ekspansji w Europie: najazdu umajadzkiego wodza Anbasy. Wg tradycji , podczas udanego napadu Arabów na miasto obroną dowodził biskup Emilianus, który zginął z rąk najeźdźców. XVIII wiek związał z Autun innego biskupa – karierowicza – Karola de Talleyranda, jednego z czołowych rewolucjonistów i inicjatorów rozprawy z Kościołem.

Dawne umocnienia Autun (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File: Autun_remparts.jpg)

Parę słów należy również poświęcić benedyktyńskiemu opactwu św. Marcina w Autun, ufundowanemu w roku 589 przez merowińską królową Brunhildę oraz ówczesnego biskupa Autun św. Syagriusza na północny-zachód od rzymskiej bramy miasta. Wzniesiono je na miejscu dawnej świątyni pogańskiej, którą według przekazów zniszczył patron Franków – św. Marcin, biskup Tours. Z roku 602 pochodzi dokument skierowany do miejscowego opata – Lupusa przez papieża Grzegorza Wielkiego. Opactwo zyskiwało na znaczeniu – m.in. było miejscem odbywania szeregu średniowiecznych synodów, posiadało też liczne dobra i przeoraty, także poza terenem Burgundii.

Dawny amfiteatr rzymski w Autun (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Théâtre_romain_Autun.JPG)

Opactwa nie ominęły prowadzone wojny – w VIII wieku zostało splądrowane przez Saracenów i Akwitańczyków, w IX wieku przez Normanów, ucierpiało także podczas lokalnych wojen feudalnych po rozpadzie państwa Karola Wielkiego. Zostało odbudowane za rządów Karola Grubego. W tym okresie w opactwie przebywał mnich Bernon, który założył następnie w roku 890 opactwo w Gigny, zaś w roku 910 sławne potem opactwo kluniackie. W roku 910 do opactwa św. Marcina przyłączono wspomniane wcześniej opactwo św. Symforiana. W roku 924 król zachodnich Franków Rudolf I (Raul) burgundzki dokonał na rzecz opactwa zatwierdzenia szeregu nadań. Z kolei z roku 1058 pochodzi bulla papieża Mikołaja II potwierdzająca bezpośrednią zależność opactwa od Rzymu.

Brama rzymska św. Andrzeja (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File: Autun_porte_Saint-Andr%C3%A9.JPG)

W roku 1130 opactwo odwiedził papież Innocenty II przy okazji konsekracji nowej katedry św. Łazarza. W XIII wieku opactwo otrzymało mury obronne. Opactwo ucierpiało w roku 1369, podczas wojny stuletniej, kiedy to Anglicy spalili przedmieścia Autun, w roku czerwcu 1570, w samo święto Piotra i Pawła zostało splądrowane przez oddziały hugenockie admirała de Coligny, obok kosztowności, zniszczono ołtarze i rzeźby. Dopiero po roku 1635 benedyktyńska kongregacja św. Maura doprowadziła do odnowy opactwa i miejscowego życia religijnego, w latach 40-tych XVIII wieku zespół klasztorny został przebudowany w duchu barokowym. Rewolucja francuska wyrzuciła stąd zakonników, zaś w roku 1793 własność rewolucyjnego rządu sprzedano przedsiębiorczemu człowiekowi Filibertowi Poillotowi, który otworzył tu fabrykę zbrojeniową. Ponownie sprzedane zostało potraktowane jako kamieniołom i rozebrane. Obecnie na terenie opactwa znajduje się park im. Robera Schumana oraz cywilne budynki.

Teren dawnego opactwa św. Marcina (źródło i licencja: https://geolocation.ws/v/P/23193429/poratil-abbaye-st-martin/en

SZCZEGÓŁOWE ZDJĘCIE PORTALU W AUTUN

Plan podróży: Burgundia – Beaune

Miasto powstało w miejscu znanych już w czasach antycznych źródeł, przy których założono osadę Belnocastrum. W IV wieku po Chrystusie została ona obwarowana, a za czasów karolińskich stała się siedzibą hrabstwa. W okresie niezależności księstwa Burgundii miasto było jedną z ulubionych rezydencji władców. Od roku 1227 zbierał się tu parlament. W roku 1368 miasto otrzymało nowe, zachowane do dziś umocnienia. Pięć tygodni oblegał je w roku 1477, po śmierci Karola Zuchwałego król Ludwik XI, wreszcie zajmując miasto i przyłączając je do Francji.

Średniowieczny szpital w Beaune (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hospices_de_Beaune01.jpg)

W miasteczku dziś znajdziemy stare, częściowo drewniane domy, najstarsze – z XII i XIII wieku, kapitularz z XIII stulecia oraz dzwonnicę z początku XV wieku. Miejscowy romański kościół Notre-Dame, którego budowę rozpoczęto w roku 1120 przypomina budowle typowe dla kongregacji kluniackiej. Posiada sklepienia kolebkowe w nawie głównej oraz krzyżowe – w nawach bocznych. Cechy gotyckie widać również w wieżyczce na przecięciu nawy i transeptu. Romańską wieżę, portyk i portal posiada kościół św. Mikołaja, przebudowany w XIII wieku na gotycki.

Wnętrze d. kolegiaty w Beaune (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Collegiale_Beaune_001.jpg)

Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Beaune jest jednak średniowieczny szpital – Hotel-Dieu, ufundowany w roku 1443 przez kanclerza burgundzkiego księcia Filipa – Mikołaja Rolina. Jego architektura z drewnianymi galeryjkami i piękną ornamentacją dachu jest niepowtarzalna, w środku uwagę zwraca polichromowany drewniany strop w formie odwróconego kadłuba łodzi. Dawny ołtarz głównej sali zawiera wspaniałe późnogotyckie przedstawienie Sądu Ostatecznego, autorstwa Rogera van der Weydena. Bilet wstępu do dawnego hospicjum, stanowiącego obecnie muzeum, kosztuje 7,5 EUR.

Późnogotycki poliptyk dawnego szpitala (źródlo i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Polyptyque_du_Jugement_dernier.jpg)

Plan podróży: Burgundia – Auxonne

Pierwsi mnisi pojawili się w rejonie Auxonne około roku 870, w Saint-Vivant-en-Amous. Pod koniec tego samego stulecia klasztor zniszczyła furia Normanów. W 1173 miejscowy hrabia Stefan II podarował dobra przy istniejącym już wówczas miasteczku klasztorowi Saint-Vivant-de Vergy. W roku 1237 w ramach układów feudalnych Auxonne, wcześniej w granicach Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, znalazło się pod rządami księcia Burgundii jako miasteczko graniczne między niezależnym księstwem a zależnym od cesarza hrabstwem. Miasteczko ucierpiało w wojnach i pożarach XV stulecia.

Kościół Notre-Dame w Auxonne (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Auxonne_-_Notre-Dame_11.jpg)

W czerwcu roku 1477, po krótkim oblężeniu zostało zajęte przez wojska francuskie króla Ludwika XI. Traktat w Senlis z maja 1493 pozostawiał podzieloną ponownie między Francję a Cesarstwo Burgundię po francuskiej stronie. Jako miasto graniczne otrzymało wzmocnione mury obronne. Zdały one test po bitwie pod Pawią w roku 1526, kiedy wzięty do niewoli przez Karola V król Francji Franciszek I formalnie zrzekł się praw do księstwa Burgundii, w tym Auxonne. Stany burgundzkie odpowiedziały sprzeciwem, a próba wzięcia Auxonne siłą zakończyła się niepowodzeniem. W roku 1586 mieszkańcy miasta popadli w konflikt z królem Henrykiem III Walezjuszem (uciekinierem z tronu polskiego) i zostali oskarżeni o zdradę stanu.

Auxonne – zachowana brama (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File: Auxonne_Porte_comte.jpg)

Spór o osobę królewskiego rządcy zakończył się jednak ugodą. W XVII wieku, gdy Ludwik XIV, wykorzystując sytuację po wojnie trzydziestoletniej przyłączał do Francji kolejne ziemie na pograniczu Cesarstwa, Auxonne przestało być wreszcie miastem granicznym. Po bogatej przeszłości pozostały dawne umocnienia miejskie, w tym zamek i skarpy nad rzeką Saone. Najcenniejszym zabytkiem Auxonne jest jednak gotycki kościół Notre-Dame wzniesiony w 1 połowie XIII stulecia, z późniejszymi kaplicami oraz ukończoną w 1 połowie XVI wieku fasadą zachodnią.

Auxonne – wieża Notre-Dame (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Auxonne_tour_notre_dame.png)

Kościół po wielkiej rewolucji francuskiej znalazł się w tak złym stanie, że musiał przejść gruntowną restaurację, podczas której podwyższono gontową iglicę ośmiobocznej wieży nad transeptem. W środku zachowało się wyposażenie, przeważnie barokowe – z XVII i XVIII stulecia.

Prezbiterium kościoła w Auxonne (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Auxonne_%C3%89glise_Notre-Dame.JPG)

Plan podróży – Alzacja: Guebwiller

Patron kościoła w Guebwiller – św. Leodegarius z Poitiers wskazuje na powiązanie z dawnym opactwem benedyktyńskim w pobliskim Murbach. I rzeczywiście tak jest – budowlę wzniesiono w stylu późnoromańskim w latach 1182-1235 z inicjatywy ówczesnych opatów Murbach, w miejscu dawnej kaplicy.

Kościół St. Leger w Guebwiller (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guebwiller_StL%C3%A9ger31.JPG)

Z pierwotnego założenia zachowała się dwuwieżowa fasada, portyk wejściowy oraz ośmioboczna sygnaturka, gotyckie elementy widać zwłaszcza w części stanowiącej chór, pokryty polichromiami. Budowla w Guebwiller miała więcej szczęścia niż jego bardziej utytułowany kościół macierzysty, bo przetrwała.

Wnętrze kościoła St. Leger (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:2014-09-03_14-42-22_monument-historique-PA00085440.jpg)

Plan podróży: Alzacja – Murbach

Opactwo benedyktyńskie w Murbach, w Wogezach zostało ufundowane przez hrabiego Eberharda w roku 727, który sprowadził tu znad Jeziora Bodeńskiego biskupa Pirmina. Do jego honorowych, tytularnych opatów w sensie administracyjnym należał sam Karol Wielki. W IX wieku Murbach było ośrodkiem karolińskiego odrodzenia – klasztorna biblioteka zawierała ponad 300 dzieł teologicznych i innych, prawdziwy skarb na ówczesne czasy. Opactwo, hojnie obdarzane przez władców, posiadało około 350 różnych miejscowości w rejonie nadreńskim. Koniec karolińskiemu renesansowi przyniosły najazdy Madziarów w 1 połowie IX wieku. Kolejne apogeum świetności opactwo w Murbach osiągnęło w XIII wieku.

Opactwo Murbach – pozostałość (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Abtei_Murbach.jpg)

W XVII wieku wojna trzydziestoletnia oraz konflikt między Francją a Cesarstwem przyniosły spustoszenie. W XVIII wieku wraz z oświeceniem kościół i klasztor przekształcono w kolegiatę dla rodzin szlacheckich. W roku 1789 wraz z rewolucją budynki częściowo rozebrano. Dziś dawny opacki kościół św. Leodegariusa to podobnie jak w Cluny kadłubek – kawałek prezbiterium z transeptem i dwoma wieżami. Jego patron, pochodzący z Poitiers duchowny z VII wieku, budował zgromadzenia benedyktyńskie na terenie Burgundii. Na terenie dawnej nawy znajduje się cmentarz.

Opactwo Murbach – dawne prezbiterium (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File: Abadia_de_Murbach.JPG)

Plan podróży: Alzacja – Rouffach

Miasteczko wzmiankowano w roku 662 jako Rubiaco, powstało przypuszczalnie jeszcze w V wieku jako rezydencja merowińskich królów. Po podziale państwa Karola Wielkiego w ręce francuskie trafiło dopiero po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej, jakich dopuścili się tu Szwedzi. Głównym zabytkiem jest łączący cechy romańskie i gotyckie kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony z charakterystycznego żółtawego i różowego piaskowca. Jego romański transept pochodzi z 2 połowy XI wieku. Gotycką nawę wzniesiono w XII i XIII wieku, zaś pracę nad fasadą zachodnią trwały aż do roku 1508 (z XIV wieku pochodzi jej rozeta). Wieży południowo-zachodniej nigdy nie ukończono (północno-zachodnia wznosi się na wysokość 56 metrów). Iglica skrzyżowania transeptu z nawą główną sięga 68 metrów wysokości.

Kościół Wniebowzięcia NMP w Rouffach (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File: Kirche_Rouffach1.jpg)

Rzeźby i zdobienia wnętrza zostały zniszczone podczas rewolucji francuskiej końca XVIII wieku, zdemolowano wtedy m.in. portale i figury fasady oraz gotyckie lektorium. Zachowała się część kapiteli kolumn, w tym śmiejąca się para – głowy chłopięca i dziewczęca, gotycka chrzcielnica i tabernakulum. Oprócz kościoła Notre-Dame w Rouffach znajduje się kościół franciszkański z końca XV wieku, dawna wieża więzienna z XIII-XV w., a także renesansowy ratusz i spichlerz.

Kościół gotycki w Rouffach (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File: Kirche_Rouffach7.jpg)

Plan podróży: Alzacja – Colmar

Miasto na alzackim szlaku winnym zostało założone przez Karolingów na początku IX stulecia. Weszło następnie w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego i otrzymało w roku 1226 status wolnego miasta. Podczas wojny trzydziestoletniej, w roku 1632 mimo sprzyjania stronie protestanckiej zostało zdobyte i splądrowane przez Szwedów. Zajęte w roku 1673 przez Ludwika XVI stało się przedmiotem sporów granicznych między Niemcami a Francją. Colmar jest połączony z rzeką Ren kanałami, czemu zawdzięcza nazwę Małej Wenecji. Stara zabudowa z XIV-XIX wieku jest niezwykle malownicza.

Zabudowa Colmaru (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colmar-march%C3%A9_couvert.jpg)

Do najciekawszych obiektów zaliczane są XIV-wieczny gotycki Dwór Adolfa, XVI-wieczny renesansowy Dwór Pfistera, XVII-wieczny późnorenesansowy dom joannitów. Najciekawszym kościołem miasta jest gotycki kościół św. Marcina, dawna kolegiata, wzniesiona w latach 1234-1365 o długości 78 metrów i wysokości wieży dzwonniczej 71 metrów. Hełm renesansowy wieży pochodzi z 2 połowy XVI wieku i został posadowiony po pożarze. Uwagę przykuwają gotyckie portale. We wnętrzu część XIII- i XIV- wiecznych witraży zniszczono podczas rewolucji francuskiej, zachowała się natomiast późnogotycka grupa Ostatniej Wieczerzy oraz barokowy, XVIII-wieczny prospekt organowy.

Kościół św. Marcina w Colmarze (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colmar_St_Martin_church_panorama_2011-04.jpg)

Rewolucja francuska przyniosła również zbezczeszczenie i desakralizację kościoła i klasztoru dominikanów z XIII-XIV wieku. Zachowały się jednak XIV-wieczne witraże, barokowe stalle chóru oraz późnogotyckie dzieło Maria Panna w różanym ogrodzie. Podobny los jak kościół i klasztor dominikanów spotkał kościoły kanoników regularnych św. Antoniego z XIII w. (obecnie muzeum) oraz kościół św. Katarzyny z 2 poł. XIV wieku (obecnie dom kultury). Gotycki XIII-wieczny kościół św. Mateusza z gotyckimi oraz renesansowymi witrażami i polichromiami jest obecnie protestancki.

Gotycki portal kościoła św. Marcina (źródło i licencja: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colmar_-_Gothic_portal_of_Saint_Martin_Church.jpg)